Lá dứa và lá cẩm là hai thứ dùng nhiều nhất khi làm món nếp có màu, và cũng là hai thứ hay hết đúng lúc cần. Mua ngoài chợ thì phải đúng hàng, đúng buổi, và nhiều nơi không có.
May là cả hai đều trồng được trong chậu, sống ở ban công, và gần như không cần chăm. Một chậu mỗi loại là đủ cho một nhà dùng quanh năm. Bài này nói về cách trồng và cách cắt cho cây bền.
Lá dứa: trồng và nhân giống
Lá dứa nhân giống bằng cách tách bụi. Không trồng từ hạt.
Xin một nhánh con ở gốc cây mẹ. Có rễ càng tốt.
Nhánh không rễ thì cắm nước cho ra rễ. Vài tuần.
Thay nước hai ngày một lần khi giâm. Nước đục thì thối gốc.
Ra rễ trắng dài vài phân thì đem trồng. Đừng vội trồng sớm.
Chậu cỡ vừa là đủ. Cây không cần chậu sâu.
Đất tơi và thoát nước tốt. Trộn thêm trấu hoặc xơ dừa.
Lá dứa ưa ẩm nhưng sợ úng. Chậu phải có lỗ thoát.
Đặt nơi có nắng buổi sáng. Nắng gắt cả ngày thì lá bạc.
Trong bóng râm nhẹ cây vẫn sống. Lá xanh đậm hơn.
Tưới khi mặt đất se lại. Không tưới đẫm mỗi ngày.
Bón phân hữu cơ vài tháng một lần. Không cần nhiều.
Cây lớn thì tách bụi cho chậu khác. Hoặc cho hàng xóm.
Một chậu đủ cho một nhà dùng quanh năm. Sau khoảng nửa năm.
Lá cẩm: trồng và nhân giống
Lá cẩm nhân giống bằng cách cắm cành. Rất dễ sống.
Cắt một đoạn cành bánh tẻ dài khoảng gang tay. Bỏ bớt lá dưới.
Cắm thẳng vào đất ẩm. Hoặc cắm nước cho ra rễ trước.
Ra rễ sau khoảng một tuần tới mười ngày. Nhanh hơn lá dứa nhiều.
Cắm nhiều cành một chậu cho bụi dày. Ba bốn cành.
Đất tơi và giữ ẩm vừa phải. Không úng.
Lá cẩm ưa bóng râm nhẹ. Nắng gắt làm lá nhạt màu.
Trồng dưới tán cây khác cũng được. Hoặc góc ban công ít nắng.
Tưới đều nhưng không đẫm. Lá héo là thiếu nước.
Bấm ngọn cho cây ra nhánh. Bụi dày hơn.
Cẩm tím và cẩm đỏ trồng riêng chậu. Kẻo lẫn khi cắt.
Dán nhãn chậu. Nhìn lá non thì khó phân biệt.
Cây sống được nhiều năm. Thay đất mỗi năm một lần.
Cắt tỉa thường xuyên thì cây khỏe hơn. Đừng để mọc dài.
Cắt lá cho cây bền
Cắt lá ngoài trước, để lá giữa mọc tiếp. Nguyên tắc chung cho cả hai.
Không cắt trụi cả bụi. Cây yếu và lâu hồi.
Cắt tối đa một phần ba số lá một lần. Rồi chờ cây ra lại.
Cắt sát gốc lá, không cắt lưng chừng. Phần cụt làm cây xấu.
Dùng kéo sắc và sạch. Vết cắt gọn thì cây ít bệnh.
Cắt vào buổi sáng. Lá còn căng nước và thơm nhất.
Không cắt ngay sau mưa. Lá ướt khó dùng.
Không cắt khi cây đang yếu. Chờ cây hồi.
Lá cẩm thì cắt cả đoạn cành. Thân non cũng dùng được.
Cắt cành lá cẩm là tỉa cây luôn. Một công đôi việc.
Cành cắt ra có thể giâm thành cây mới. Không bỏ phí.
Cắt xong thì tưới và bón nhẹ. Cây hồi nhanh.
Ghi lại ngày cắt. Biết cây cần bao lâu để hồi.
Cây khỏe thì cắt được mỗi vài tuần. Đủ cho nhu cầu thường.
Sâu bệnh và cách xử lý
Không phun thuốc lên cây định ăn. Nguyên tắc cứng.
Bắt sâu bằng tay là cách chính. Kiểm mặt dưới lá.
Rệp thì xịt nước mạnh cho trôi. Vài lần là hết.
Nước xà phòng loãng cũng trị được rệp. Rửa lại sau vài giờ.
Lá vàng thì cắt bỏ. Đừng để trên cây.
Lá vàng đều thường là thiếu nắng hoặc úng. Kiểm lỗ thoát nước.
Lá nhạt màu thường là nắng quá gắt. Chuyển vào chỗ râm hơn.
Đốm nâu trên lá thường là nấm. Cắt bỏ lá bệnh và để thoáng hơn.
Không tưới lên lá vào buổi tối. Ẩm qua đêm dễ sinh nấm.
Tưới vào gốc chứ đừng tưới đẫm lá. Cây khỏe hơn.
Thay đất khi cây còi. Đất cũ hết dinh dưỡng.
Không dùng lá cây đang bệnh để nấu. Cắt bỏ đi.
Rửa lá kỹ trước khi dùng. Dù trồng ở nhà.
Ngâm nước muối loãng rồi xả sạch. Bước đơn giản.
Cây khác đáng trồng thêm
Đậu biếc leo giàn và ra hoa quanh năm. Trồng từ hạt rất dễ.
Một giàn nhỏ ở ban công là đủ. Hoa hái mỗi ngày.
Gừng trồng từ củ mua ở chợ. Chọn củ đã nhú mầm.
Nghệ cũng vậy. Thu sau khoảng một năm.
Rau ngót trồng bằng cành. Cho màu xanh và cả rau ăn.
Sả trồng từ gốc còn rễ. Cắm vào nước rồi trồng.
Lá chanh cần cây lâu năm. Chậu lớn và nhiều nắng.
Chuối cần chỗ rộng. Nhưng cho lá quanh năm.
Rau thơm các loại trồng chậu nhỏ. Húng, tía tô, kinh giới.
Bắt đầu bằng hai ba chậu. Đừng trồng cả vườn ngay.
Chọn loại mình dùng nhiều nhất. Lá dứa thường đứng đầu.
Cây nào chết thì thôi, trồng lại loại khác. Không phải ai cũng hợp mọi cây.
Có sẵn cây thì nấu dễ hơn hẳn. Và món ngon hơn vì lá tươi.
Trẻ con trong nhà rất thích chăm cây gia vị. Giao cho con một chậu.
Dùng lá vừa cắt
Lá vừa cắt cho màu và mùi đậm nhất. Đây là lợi thế lớn nhất của việc tự trồng.
Cắt trước khi nấu khoảng nửa tiếng. Không cắt từ hôm trước.
Rửa và lau khô ngay sau khi cắt. Đừng để héo rồi mới rửa.
Lá dứa vừa cắt xay ra nước cốt xanh đậm hơn hẳn. So với lá mua từ hôm trước.
Lá cẩm vừa cắt nấu ra nước tím rất trong. Lá héo thì nước đục.
Cắt dư thì cất ngăn mát. Bọc khăn ẩm.
Dùng trong vài ngày. Sau đó thì màu kém.
Cắt nhiều thì cấp đông. Rửa sạch và để ráo trước.
Lá đông đá cho màu gần bằng lá tươi. Tốt hơn lá khô nhiều.
Phơi khô là cách trữ lâu nhất. Nhưng mùi và màu đều nhạt đi.
Phơi trong bóng râm chứ đừng phơi nắng gắt. Nắng làm bạc màu.
Trữ lá khô trong hũ kín, tránh sáng. Giữ được cả năm.
Ghi ngày lên hũ và lên túi đông. Biết đã để bao lâu.
Cây nhà thì cắt theo nhu cầu là gọn nhất. Không phải trữ gì.
