Mâm cỗ Việt xưa không có đồ trang trí bỏ đi. Cái lá lót dưới là lá gói, cái hoa tỉa từ củ là món ăn, cái lá điểm trên mâm là lá thơm. Mọi thứ đều có công dụng thứ hai.
Đó là cách bày vừa đẹp vừa không sinh rác, và nó dễ hơn nhiều so với trang trí cầu kỳ. Bài này nói về cách dùng lá trong việc bày mâm.
Lá làm nền
Lá chuối là nền phổ biến nhất. Xanh đậm làm mọi màu nổi lên.
Cắt lá vừa đĩa hoặc mâm. Gấp mép cho gọn.
Lau thật sạch vì món đặt trực tiếp lên. Khăn ẩm rồi khăn khô.
Hơ mềm thì lá nằm phẳng. Lá cứng thì vênh.
Lá sen bản tròn rất hợp mâm tròn. Nếu đúng mùa.
Lá dong bản dài hợp khay chữ nhật. Xếp chồng lệch nhau.
Xếp lá chồng lệch tạo lớp. Trông có chiều sâu hơn.
Một lớp lá là đủ. Nhiều lớp thì dày cộm.
Không dùng lá rách hoặc đốm ở mặt trên. Để dành lá đó lót bên dưới.
Lá tươi mới cắt thì bóng nhất. Cắt gần giờ bày.
Lá héo thì thay. Đừng để trên mâm cả buổi.
Không phun nước lên lá cho bóng. Nước chảy vào món.
Lau một lớp dầu rất mỏng nếu muốn bóng. Mẹo của người bày cỗ.
Nền lá làm mâm trông chỉn chu ngay. Việc rẻ nhất mà hiệu quả nhất.
Lá làm điểm nhấn
Lá dứa cuộn thành hoa. Cuộn tròn rồi ghim lại.
Lá dứa cắt khúc cắm thẳng. Đơn giản mà gọn.
Lá chuối cắt răng cưa làm viền. Cắt bằng kéo.
Lá chuối cuộn thành phễu đựng muối vừng. Vừa đẹp vừa dùng được.
Lá tre cắm quanh mép mâm. Kiểu mâm cỗ miền núi.
Lá chanh thái sợi rắc lên món. Vừa trang trí vừa thơm.
Lá húng hoặc lá tía tô làm điểm xanh. Ăn kèm được.
Lá bạc hà cho mâm ngọt. Tươi mát.
Đừng dùng lá chỉ để nhìn rồi bỏ. Nguyên tắc của mâm cỗ cũ.
Chọn lá ăn được hoặc lá gói dùng lại được. Cả hai đều không thành rác.
Ít điểm nhấn thì đẹp hơn nhiều điểm nhấn. Ba chỗ là đủ cho một mâm.
Đặt điểm nhấn lệch tâm. Cân đối quá thì cứng.
Nhìn mâm từ trên xuống để kiểm. Đó là góc người ta nhìn.
Bớt đi một thứ thường tốt hơn thêm vào. Quy tắc chung.
Tỉa đơn giản mà ăn được
Cà rốt tỉa hoa là món ăn kèm. Không phải đồ bỏ.
Tỉa hình đơn giản thì nhanh và trông sạch. Cầu kỳ quá thì lâu và dễ xấu.
Dưa chuột thái lát mỏng xếp vảy. Mất một phút.
Cà chua bi bổ dọc làm điểm đỏ. Và an toàn cho trẻ.
Ớt tỉa hoa cho mâm mặn. Để riêng nếu nhà có người không ăn cay.
Củ cải trắng tỉa hoa cho mâm cỗ. Trắng làm nền tốt.
Đậu đũa hoặc rau luộc xếp thành hình. Ăn được hết.
Chuối tiêu thái lát cho mâm ngọt. Vắt chanh cho khỏi thâm.
Dừa nạo rắc thành đường viền. Trắng và thơm.
Vừng rang rắc lên phần xôi trắng. Thêm kết cấu.
Đậu phộng rang giã dập. Cùng tác dụng.
Không dùng que nhọn cắm trên mâm có trẻ nhỏ. Nguy cơ đâm.
Không dùng hoa lạ không rõ có ăn được không. Nhiều loại hoa độc.
Chỉ dùng lá và hoa mình biết chắc. Nguyên tắc an toàn.
Giữ mâm tươi tới lúc ăn
Bày mâm càng sát giờ ăn càng tốt. Nguyên tắc số một.
Chuẩn bị sẵn từng phần rồi ráp nhanh. Thay vì bày dần cả buổi.
Lá cắt sẵn để trong khăn ẩm. Không héo.
Rau thơm ngâm nước lạnh rồi vẩy ráo. Tươi lại.
Đồ tỉa ngâm nước đá cho giòn. Vớt ra vẩy ráo trước khi bày.
Xôi bày lúc còn ấm. Nguội thì khô mặt.
Đậy khăn ẩm lên xôi nếu phải chờ. Không đậy nắp kín.
Nắp kín làm đọng hơi và ướt mặt xôi. Khăn thì thoáng.
Món chiên bày sau cùng. Ỉu nhanh nhất.
Món có nước để bát riêng. Không rưới lên mâm.
Mâm cỗ để ngoài vẫn theo mốc thời gian. Hai giờ, một giờ khi trời nóng.
Cỗ kéo dài thì chia làm hai đợt bày. Phần sau cất mát.
Không bày lại đồ đã để ngoài lâu. Bỏ đi.
Đẹp mà không an toàn thì không đáng. Luôn luôn.
Sau khi ăn
Lá lót gom vào rác hữu cơ. Phân hủy nhanh.
Không đốt lá trong nhà. Khói và mùi.
Lá còn sạch thì rửa và dùng lót lần sau. Nếu chỉ lót chứ không chạm món.
Lá đã chạm món thì bỏ. Không dùng lại.
Đồ tỉa còn nguyên thì cất ăn tiếp. Hộp kín trong tủ.
Rau thơm còn tươi thì ngâm gốc vào nước. Giữ được thêm vài ngày.
Xôi thừa chia hộp theo màu. Không dồn chung.
Cất trong vòng hai giờ. Một giờ khi trời nóng.
Hấp lại khi ăn, không quay vi sóng. Vi sóng làm hạt dai.
Đồ thừa để ngoài cả buổi thì bỏ. Đừng tiếc.
Rửa mâm và khuôn ngay. Xôi khô bám rất chắc.
Ngâm khuôn nước ấm vài phút. Rửa nhẹ tay là sạch.
Ghi lại cách bày nào ưng nhất. Chụp một tấm ảnh.
Năm sau mở ra xem lại. Đỡ nghĩ từ đầu.
Mâm ngày thường và mâm ngày lễ
Mâm ngày thường không cần bày cầu kỳ. Một tấm lá lót là đủ.
Mâm giỗ và mâm Tết thì bày kỹ hơn. Đó là một phần của lễ.
Mâm cúng thường có quy ước riêng theo nhà. Hỏi người lớn trong nhà.
Đừng tự đổi cách bày mâm cúng. Chuyện này thuộc về gia đình.
Mâm cỗ chay ngày rằm thường nhiều màu. Xôi và chè là trung tâm.
Mâm tiếp khách thì ưu tiên dễ gắp. Đẹp mà khó ăn thì hỏng.
Để đũa gắp chung cho mỗi món. Vệ sinh và tiện.
Mâm cho trẻ nhỏ thì bỏ que nhọn và đồ trang trí cứng. An toàn trước.
Cắt miếng vừa cỡ trẻ ăn được. Bổ dọc mọi thứ hình cầu.
Mâm mang biếu thì gói lá và buộc lạt. Đẹp và không sinh rác.
Ghi nhãn thành phần nếu mang cho người khác. Nhất là khi có hạt.
Mâm chụp ảnh thì bày dưới ánh sáng tự nhiên. Màu thật nhất.
Nhưng đừng bày lâu chỉ để chụp. Món nguội và khô.
Ăn ngon vẫn quan trọng hơn nhìn đẹp. Câu kết của cả bài.
